KEKEMELİK VE HIZLI- BOZUK KONUŞMA ÜNİTESİ

Bu ünitede, konuşurken akıcılık sorunu yaşayan her yaştan bireye yönelik danışma, değerlendirme ve terapi hizmeti verilmektedir.

Kekemelik Nedir?

Kekemelik konuşma akıcılığının;

• Ses, hece veya tek heceli sözcük tekrarı,
• Seslerin uzatılması
• Hava akışında veya seslemede bloklarla, olağandışı yüksek sıklıkla ve/veya uzun süreli kesintilere uğramasıdır.

Kekeleyen bireyler yukarıda sözü edilen çekirdek davranışların yanı sıra bu durumla baş etmeye ya da bu durumdan kurtulmaya yönelik bazı ikincil davranışlar geliştirebilmektedir. Bu davranışlar göz kırpmak, ayak vurmak, omuz silkmek gibi kurtulma davranışları olabileceği gibi; sözcük değiştirme, ses ekleme, duraklama gibi kaçınma davranışları olabilir. Bu davranışlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir.

Kekemelik Başlangıç Yaşı

Gelişimsel kekemelik okul öncesi yıllarda ve 2-5 yaşları arasında ortaya çıkmaktadır. Bu vakaların yaklaşık olarak %75’inde herhangi bir terapi olmaksızın kekemelik kendiliğinden çözülmektedir. Ancak, %25’inde kekemelik kronikleşmekte ve yetişkinlik döneminde de devam etmektedir.

Edinilmiş kekemelik, nedenlerine göre nörojenik ve psikojenik olmak üzere iki başlık altında ele alınmaktadır. Nörojenik kekemelik serebrovasküler lezyonlar, kafa travması, iskemik ataklar, travmatik beyin hasarı ve Parkinson gibi nedenlere bağlı olarak genellikle yetişkinlik döneminde görülür. Psikojenik kekemelik ise yetişkin bireylerde psikolojik travmalar sonucunda aşırı stres ve kaygı sonucu izlenmektedir. Bu durumda, stres ve kaygı yaratan nedenler kendiliğinden veya psikolojik psikoterapiler sonucunda ortadan kalktığında, kekemelik de ortadan kalkar.

Kekemelik Geçer Mi?

Kekemelik için net bir şekilde geçer ya da geçmez demek mümkün değildir. Kekemelik terapilerinde önemli olan kişinin kekemeliğini sorun etmeyecek, hayatını etkilemeyecek boyuta indirgemektir. Bu da belirli stratejiler öğretilerek yapılır. Hangi çocukların kekemeliğinin kendiliğinden geçeceği bilinmemekle birlikte kekemeliğin kronikleşmesinde birtakım faktörlerden bahsedilmektedir.

Bu faktörler;

• Diğer aile bireylerinde devam eden kekemelik öyküsünün olması,
• Erkek olması,
• Kekemeliğin 3,5 yaşından sonra başlaması,
• 1 yıldan daha uzun sürmesi,
• Kekemeliğe eşlik eden başka dil ve konuşma bozukluklarının olması

Kekemeliğin Görülme Sıklığı ve Cinsiyet Dağılımı Nedir?

Araştırmalara göre her yüz kişiden 5’i (%5) hayatının bir döneminde kekemelik yaşamaktadır. Çocukların %5 ila 8’inde kekemelik izlenmektedir. Kekemeliğin başlangıcında cinsiyet oranları birbirine yakındır (3 kız / 4 erkek). Ancak kronik kekemelik yaklaşık olarak %75-%80 oranında erkeklerde görülmektedir.

Kekemeliğin Nedenleri

Alanyazında pek çok kuram olmasına rağmen kekemeliğin nedeni henüz tam olarak bilinmemektedir. Genetik yatkınlıklarla birlikte çevresel, nörolojik, fizyolojik ve öğrenilmiş davranışlar gibi etmenleri içerdiği ve çok faktörlü bir etiyolojisi olduğu yaygın olarak kabul görmektedir. Kekeleyen bireylerde, farklı etmenlerin farklı kombinasyonlarının, farklı düzeylerde mevcut olduğu, bu nedenle birbirinden farklı tablolar ortaya çıktığı bilinmektedir. Bu yüzden kekemelik; bilişsel, fiziksel, dilsel, duygusal ve sosyal bileşenler arasındaki etkileşimler temel alınarak çok boyutlu olarak incelenmelidir. 

Hızlı-Bozuk Konuşma (Cluttering) Nedir?

Konuşmanın anormal bir hızda ve düzensiz olması olarak kısaca tanımlanan hızlı- bozuk konuşma (cluttering) hakkında yapılan araştırmaların sayısı gün geçtikçe artmaktadır. Hızlı-bozuk konuşma da kekemelik gibi konuşma akıcılığının sekteye uğramasıdır ancak kekemelikten farklıdır. Kişinin anın gerektirdiği dilsel ve motor taleplere göre konuşma hızını ayarlayamamasından kaynaklanan dil temelli bir akıcılık bozukluğudur.

Hızlı-bozuk konuşması olan bireylerin konuşmaları aşırı ölçüde hızlı, düzensiz, sıklıkla konuyla ilgisiz sözcük veya ifadeler içermektedir. Bu durum çoğunlukla normal ses, hece, söz öbeği ya da duraklama düzeninin olmaması ile kendini göstermektedir. Kekeleyen bireylerde gözlemlenenlerden farklı aşırı sayıda akıcısızlık, sözdizimsel ve anlamsal olarak uygun olmayan es ve ezgi yapısı kullanımı, özellikle çok seslemli sözcüklerde uygunsuz düzeyde (genelde aşırı miktarda) eş-sesletim görülmektedir.

Hızlı bozuk konuşmada da konuşmanın normal akışında aşırı derecede kırılmalar görülür ve buna aşırı hızlı konuşma, düzgün olmayan ritim, yanlış/eksik sesletme ve söyleyeceğinden emin olamama gibi durumlar eşlik edebilir.

Hızlı-bozuk konuşmanın nedeni de kekemelik gibi tam olarak bilinmemektedir.

Kekemelik ve Hızlı - Bozuk Konuşma Terapisi

Kekemelik için yapılan konuşma terapisi genel olarak kekeleyen birey ile konuşma terapistinin yürüttüğü bireysel bir terapidir. Özellikle çocuk ile çalışılıyorsa aile üyeleri de terapi seanslarına katılabilir. Konuşma terapisi ayrıca, birden fazla kekeme bireyin bulunduğu (örneğin 2 ila 6 katılımcı olabilir) bir grup ortamında da gerçekleşebilir. Terapi ilkeleri kişiyi ve aileyi bilgilendirme, destekleyici ve kabullenici bir çevre oluşturma, akıcılık dostu bir iletişim çevresi oluşturma, etkin kekemelik yönetme stratejileri geliştirme ve günlük yaşam işlevlerin iyileştirme olarak sayılabilir. Konuşma terapisinde kullanılan yöntemler ve amaçlar oldukça çeşitlidir. Bunlar, akıcılığı arttırma odaklı (akıcılık şekillendirme/fluency shaping); kontrollü bir şekilde kekeleme odaklı (kekemelik modifikasyonu/stuttering modification); kekeleyen bireye kekemeliğini kabul etmesini veya kekelemekten kaçınmamasını öğretme (duyarsızlaştırma ve kaçınmama) ve diğer teknikler şeklinde sıralanmaktadır.  Terapi protokolleri okul öncesi, okul çağı ve sonrası olarak da değişmektedir

Hızlı-bozuk konuşma da ise konuşmanın yavaşlatılması, akıcısızlıkların azaltılması, farkındalığın ve dil organizasyonunun arttırılmasına yönelik terapiler uygulanmaktadır. 

’da Kekemelik - Hızlı & Bozuk Konuşma Ünitesinde Sunulan Hizmetler

Kekeleyen veya Hızlı & Bozuk Konuşan bireyler ’a başvurduğunda Uzman Dil ve Konuşma Terapistleri tarafından değerlendirilir.  Kekeleyen bireylerde değerlendirme yaşa göre değişkenlik göstermektedir.

Kekemeliğin Değerlendirilmesinde:

• Özellikle okul öncesi dönemde, çocuğun kekeleyip kekelemediğine karar verilir.
• Aile öyküsü alınır (Kekemeliğin başlama zamanı, seyri vb. bilgiler öğrenilir)
• Bireyin izniyle konuşmanın ses kaydı veya video kaydı ile kekemelik sıklığı, süresi, kekemeliğe eşlik eden davranışlar ve kişinin konuşmasının doğallığı değerlendirilir. (SSI-4)
• Okuma performansı değerlendirilir.
• Sosyal ve duygusal değerlendirme yapılır. Bireyin kekemelik hakkında olumsuz duygu, düşünce ve inançlarını ölçmek için çeşitli ölçekler kullanılır (Örn: KiddyCAT-TR, WASSP-TR, UTBAS-TR)
• Ayrıca ebeveynlerin de kekemeliğe yönelik tutumları öğrenilir.
• Okul öncesi dönem kekemelik değerlendirmesi aile görüşmesi, ebeveyn- çocuk etkileşimi, klinisyen-çocuk etkileşimi ve diğer dil konuşma gelişimi değerlendirmeleri gibi birçok bileşeni içerebilmektedir.

Hızlı- Bozuk Konuşma Değerlendirmesinde:

• Aile görüşmesi
• Doğal konuşmanın yanı sıra farklı konuşma bağlamlarında (okuma, telefon görüşmeleri, tartışma vb.) değerlendirilir.
• Sesbilgisel doğruluk değerlendirmesi
• Motor koordinasyon (el becerileri, yazma) değerlendirilir.
• Bu alanların yanı sıra bilişsel ve entelektüel işlevler, işitme, akademik beceriler, işitsel ve görsel algı, dinleme ve anlatım becerileri, sözel olmayan iletişim becerileri de değerlendirilir.

Değerlendirme süreci sona erdiğinde bireyin terapi gereksinimleri belirlenir, önerilerde bulunulur ve terapi programı hazırlanır. ’da uygulanan terapi yöntemleri bireyin ihtiyacına uygun ve kanıt temelli (Örn: Akıcılık Şekillendirme Terapisi, Modifikasyon Terapisi, Mini-Kids, PALIN PCI ) uygulamalardan oluşmaktadır.