Gelişimsel dil bozukluğu; herhangi bir biyomedikal neden (zihinsel yetersizlik, otizm spektrum bozukluğu, Down sendromu, sensörinöral işitme yetersizliği, beyin hasarı gibi) olmadan ortaya çıkan dil bozukluğudur. Gelişimsel dil bozukluğu olan çocuklar dili anlama ve/veya ifade etmede çeşitli güçlüklerle karşı karşıya kalırlar (Bishop vd., 2016).

Gelişimsel dil bozukluğu okul öncesinde her 14 çocuktan 1’inde görülme riski bulunan oldukça yaygın bir bozukluktur (NIDCD, 2022).

Gelişimsel Dil Bozukluğu Olan Çocukların Dil Becerilerinde Yaşadıkları Güçlükler

Gelişimsel dil bozukluğu olan çocukların dilsel özellikleri; etkilenen dil bileşenlerine, iletişimdeki bozulmanın şiddetine, bireyin yaşına ve dil gelişim düzeyine göre değişiklik gösterebilir. Bu çocuklar, verilen yönergeleri takip etme ve uygulamada çeşitli güçlükler yaşayabilir. İlk sözcükleri geç ortaya çıkabilir ve sözcük dağarcıkları tipik gelişim gösteren akranlarına kıyasla daha sınırlı olabilir. Sözcük birleşimleri daha geç ortaya çıkabilir; cümleleri genellikle daha kısa olup karmaşık cümle kurmada yetersizlik gözlenebilir. İsim ve fiillere ek getirmede eksiklikler ya da hatalar görülebilir. Ayrıca, iletişim başlatma ve sürdürmede zorluklar ile sohbeti bağlama ve kişiye uygun şekilde düzenlemede güçlükler yaşanabilir (ASHA, t.y.). Gelişimsel dil bozukluğu olan çocuklarda konuşma sesi bozuklukları da yaygındır. 4 yaşındaki GDB’li çocuklarda konuşma sesi bozukluğunun birlikte görülme oranı %40,8 olarak belirtilmektedir (Eadie vd., 2015).

Gelişimsel dil bozukluğu olan çocuklar yalnızca dilin bileşenlerinde değil aynı zamanda diğer gelişimsel alanlarda da çeşitli güçlüklerle karşı karşıya kalabilirler. Ayrıca bu çocuklar sosyal iletişimde yaşadıkları güçlükler nedeniyle akran zorbalığına maruz kalabilir; duygusal ve davranışsal bozukluklar yaşayabilirler.

Gelişimsel dil bozukluğu yaşam boyu süren bir bozukluk olup erken dönemde müdahale alınmazsa; okuma-yazma becerileri, akademik başarı, sosyal iletişim, bağımsız yaşam ve meslek edinme süreci gibi farklı alanlarda çeşitli zorluklarla karşı karşıya kalabilirler.

Gelişimsel Dil Bozukluğu Değerlendirmesi

Gelişimsel dil bozukluğu olan çocuklarda değerlendirme dil ve konuşma terapistleri tarafından yapılmaktadır. Değerlendirmede amaç; tarama, tanılama, terapi hedeflerine karar verme, ilerleme ve gelişimin izlenmesidir.

Uzmanlar gelişimsel dil bozukluğu olan çocukların değerlendirmelerinde tarama testleri, aile görüşme formları, standart değerlendirme araçları, doğal bağlamda gözlem, ölçüt referanslı testler, anket/kontrol listeleri kullanmaktadır.

Değerlendirmede alıcı dil becerileri, ifade edici dil becerileri ve ilişkili diğer gelişim alanları değerlendirilir. Daha kapsamlı bir değerlendirme için dilin bileşenleri ayrıntılı bir şekilde analiz edilir ve buna göre terapi hedeflerine karar verilir. Dil becerilerinin değerlendirilmesinde formal değerlendirme araçlarının yanı sıra informal değerlendirmenin de büyük bir önemi vardır. Erken dönemde çocuklar baskı ve sınanma hissetmedikleri oyun ortamında mutlaka değerlendirilmelidir. Bu değerlendirme çocukların dil becerileri ile diğer gelişim alanlarındaki gerçek performanslarını ortaya koyar ve uzmanlar için değerli bilgiler sağlar.

Gelişimsel Dil Bozukluğu Terapisi

Gelişimsel dil bozukluğu olan çocuklar için erken tanı ve müdahale önemlidir. Çocukların dil becerilerinin beklenen düzeyin altında olduğu düşünülüyorsa ayırıcı tanı için bir Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları hekimine; tarama, değerlendirme, müdahale ve izleme süreçlerinde ise Dil ve Konuşma Terapistlerine başvurulması gerekmektedir.

Müdahale hedefleri; çocuğun yaşı, bireysel özellikleri ve dilsel ihtiyaçlarına göre değişiklik gösterebilir. Dil ve konuşma terapistleri, bu çocukların alıcı ve ifade edici dil becerilerindeki güçlük yaşadıkları alanları destekleyerek tipik dil gelişim düzeyine ulaşmalarını hedefler. En önemli amaç ise çocuğun evde, okulda ve farklı sosyal ortamlarda kendini ifade edebilmesi ve etkili iletişim kurabilmesidir.

Gelişimsel dil bozukluğu olan çocuklar, doğru uzman desteği ve düzenli terapi ile dil ve iletişim becerilerinde önemli ilerlemeler kaydedebilir. Bu süreçte çocuk, terapist ve aile arasındaki iş birliği ise sürecin verimli ilerlemesinde anahtar rol oynar.

’da Gelişimsel Dil Bozukluğu Ünitesinde Sunulan Hizmetler

Ebeveynler gelişimsel dil bozukluğu olan çocukları için ’a başvurduklarında Uzman Dil ve Konuşma Terapistleri tarafından ilk değerlendirme gerçekleştirilir.

İlk değerlendirmede;

• Vaka öyküsü alınır (Çocuğun kişisel bilgileri; sağlık öyküsü; genel gelişimi; dil, konuşma ve iletişim becerileri).
• Standart değerlendirme araçlarından uygun değerlendirme aracına karar verilerek uygulanır (Türkçe Erken Dil Gelişim Testi, Türkçe Okul Çağı Dil Gelişim Testi).
• Oyun bağlamında informal gözlem ile çocuğun genel gelişimi ve dil becerileri değerlendirilir.
• Ebeveynlerden ayrıntılı bilgi alınır (Ebeveyn kontrol listeleri, Türkçe İletişim Gelişim Envanteri)

Değerlendirme sonrası Uzman Dil ve Konuşma Terapisti çocuğun terapiye ihtiyacı olup olmadığını belirler. Ebeveynlere terapi süreciyle ilgili ayrıntılı bilgilendirme yapılır; evde dil becerilerini desteklemek için önerilerde bulunulur. Gelişimsel dil bozukluğu olan çocukların terapi programı bireye özgü olup; çocuğun güçlük yaşadığı dil bileşenleri ayrıntılı bir şekilde analiz edilerek terapi programı hazırlanır. ’da uygulanan gelişimsel dil bozukluğu terapisi çocuğun ihtiyacına uygun, kanıta dayalı ve doğal yaklaşımların temel alındığı uygulamalardır:

• Doğal dil öğretim stratejileri (model olma, genişletme, paralel konuşma, kendi kendine konuşma, seçenek sunma),
• Bütüncül yaklaşım (dil bileşenleri, motor beceriler, fonolojik farkındalık ve bilişsel becerilerin bir arada çalışıldığı yöntem).